Prestigieus en geschikt om dieper de ruimte in te kijken dan tot nu toe mogelijk was. Dat moest Lofar, een antenneveld van 350 kilometer doorsnede, op de tekentafel worden. Of de supertelescoop die grootte ook krijgt is onzeker, nu er een financieel gat is gevallen.
In de Drentse ‘jungle’ bij Borger staat sinds afgelopen december een voorproefje van hoe de lage-frequentietelescoop Lofar er uit gaat zien. Honderd piramide-achtige antennes staan er; via een miniglasvezelnetwerk zijn ze verbonden met een kleine supercomputer. In 2006 moeten velden met in totaal 25 duizend antennes tot in Duitsland klaarstaan om de oerknal dichterbij te brengen.
Het totale netwerk, met een 320 hectare groot centrum bij Borger, is niet alleen interessant voor astronomen. Het netwerk dat met Lofar ontstaat wordt ook gebruikt om aardbevingen en bodemverzakking te meten die het gevolg zijn van gaswinning.
,,Wij willen meten wat op drie kilometer diepte in de gasvelden gebeurt”, zegt dr.ir. Guy Drijkoningen van de sectie geofysica. ,,Niemand weet nog precies hoe dat geologisch allemaal in elkaar steekt. Wij kunnen nu over een groot gebied van noordoost Nederland de seismiek in kaart brengen.”
Om dit te doen plaatst Drijkoningen bij de proefveldjes geofoons in de grond die hij verbindt met het glasvezelnetwerk en de computer van Lofar. ,,Dit voorjaar plaatsen we ze op het proefveldje bij Borger, om te kijken wat voor problemen je kunt verwachten als je in het groot begint. Binnenkort stellen we al een vijf kilometer lange lijn van geofoons op boven een actief gasveld dat daar in de buurt ligt.”
Schapen
De astronomen testen in het proefveld nu de antennes, de supercomputer en het glasvezelnetwerk. De bedoeling is dat de proefvelden intussen wel hun agrarisch functie blijven behouden. In het veld bij Borger grazen tussen de antennes dan ook gewoon schapen, die de antennes echter beschouwen als effectieve schurkpalen. Bij de meetresultaten lijkt het daardoor soms alsof er een schip met ruimtewezens komt aanvliegen.
,,De astronomen hebben daar meer last van dan wij”, zegt Drijkoningen. Zij hebben de antennes precies uitgemeten geplaatst en vervolgens schurken die schapen ertegenaan. Wij begraven die geofoons in de grond. Bij ons liggen de problemen in oppervlaktegolven door verkeer. Die kunnen onze meetresultaten verstoren.”
De supercomputer zal de meetgegevens filteren. Omdat de antennes lage frequenties tussen 20 en 240 megahertz meet, moet bijvoorbeeld Radio 3FM er uitgefilterd worden. Daarnaast moet ook ruis, veroorzaakt door de atmosfeer uit de meetgegevens worden gehaald.
Prof.dr.ir. Ale-Jan van der Veen wil zich op de verwerking van de ruis richten, met zijn Delftse sectie netwerken en systemen. ,,Dit hebben we ook al gedaan voor de telescopen in Westerbork. Je hebt nieuwe callibratie- (voor het ijken van meetgegevens – RZ) en storingstechnieken nodig om alle ruis die de antennes opvangen er uit te knippen.”
Als de antennes verzadigd raken met ruis raakt het meetsignaal vervormd. ,,Die verzadiging is nog een groot probleem”, zegt Van der Veen, die tevens in de adviescommissie van Lofar zit. ,,Daardoor kun je op een gegeven moment geen sterren meer zien.” Ook probeert hij het netwerk sneller te maken tot een bandbreedte van twee terabyte.
Geld
Of al dit leuks ook op het wenselijke formaat komt is nog de vraag. In het oorspronkelijke plan zou de overheid met 75 miljoen euro aardgasgeld over de brug moeten komen. De stichting voor astronomisch onderzoek Astron in het Drentse Dwingeloo zou dan voor de overige 75 zorgen. Nu krijgt de stichting 52 miljoen. Dit komt pas in 2010 beschikbaar en is alleen voor de infrastructuur bestemd.
Van der Veen is er weinig positief over. ,,De Amerikanen die in het project vertegenwoordigd waren, reageerden ongelukkig en verbaasd, dat zo’n internationaal project geen onderzoeksgeld krijgt. Een groot deel van de achttien deelnemende instituten zal in de problemen komen, omdat ze ook voor onderzoek op steun hadden gerekend.”
De samenwerking met de Amerikanen is in december opgehouden en het is nog niet duidelijk of ze verder nog deelnemen aan het project. Ze hebben in de woestijn van New Mexico hun eigen proefveldje opgezet. Ook in Australië bestaan nu plannen om een grote Lofar aan te leggen. Gaan zij de Nederlandse Lofar inhalen?
Volgens dr.ir. Mark Bentum van Astron, die het Lofarproject opzet, zal dat niet gebeuren. Wel beaamt hij een deel van de bezwaren van Van der Veen. ,,Er bestaat een kans dat het project kleiner uitvalt, maar we hebben goede hoop dat het niet gebeurt. De 104 miljoen voor de infrastructuur is al bij elkaar. Om alle plannen uit te kunnen voeren, moeten we uitkomen op 148 miljoen. Dat zal van sponsors moeten komen, en er zijn nog wel wat Europese potjes.”
www.lofar.nl . .
In de Drentse ‘jungle’ bij Borger staat sinds afgelopen december een voorproefje van hoe de lage-frequentietelescoop Lofar er uit gaat zien. Honderd piramide-achtige antennes staan er; via een miniglasvezelnetwerk zijn ze verbonden met een kleine supercomputer. In 2006 moeten velden met in totaal 25 duizend antennes tot in Duitsland klaarstaan om de oerknal dichterbij te brengen.
Het totale netwerk, met een 320 hectare groot centrum bij Borger, is niet alleen interessant voor astronomen. Het netwerk dat met Lofar ontstaat wordt ook gebruikt om aardbevingen en bodemverzakking te meten die het gevolg zijn van gaswinning.
,,Wij willen meten wat op drie kilometer diepte in de gasvelden gebeurt”, zegt dr.ir. Guy Drijkoningen van de sectie geofysica. ,,Niemand weet nog precies hoe dat geologisch allemaal in elkaar steekt. Wij kunnen nu over een groot gebied van noordoost Nederland de seismiek in kaart brengen.”
Om dit te doen plaatst Drijkoningen bij de proefveldjes geofoons in de grond die hij verbindt met het glasvezelnetwerk en de computer van Lofar. ,,Dit voorjaar plaatsen we ze op het proefveldje bij Borger, om te kijken wat voor problemen je kunt verwachten als je in het groot begint. Binnenkort stellen we al een vijf kilometer lange lijn van geofoons op boven een actief gasveld dat daar in de buurt ligt.”
Schapen
De astronomen testen in het proefveld nu de antennes, de supercomputer en het glasvezelnetwerk. De bedoeling is dat de proefvelden intussen wel hun agrarisch functie blijven behouden. In het veld bij Borger grazen tussen de antennes dan ook gewoon schapen, die de antennes echter beschouwen als effectieve schurkpalen. Bij de meetresultaten lijkt het daardoor soms alsof er een schip met ruimtewezens komt aanvliegen.
,,De astronomen hebben daar meer last van dan wij”, zegt Drijkoningen. Zij hebben de antennes precies uitgemeten geplaatst en vervolgens schurken die schapen ertegenaan. Wij begraven die geofoons in de grond. Bij ons liggen de problemen in oppervlaktegolven door verkeer. Die kunnen onze meetresultaten verstoren.”
De supercomputer zal de meetgegevens filteren. Omdat de antennes lage frequenties tussen 20 en 240 megahertz meet, moet bijvoorbeeld Radio 3FM er uitgefilterd worden. Daarnaast moet ook ruis, veroorzaakt door de atmosfeer uit de meetgegevens worden gehaald.
Prof.dr.ir. Ale-Jan van der Veen wil zich op de verwerking van de ruis richten, met zijn Delftse sectie netwerken en systemen. ,,Dit hebben we ook al gedaan voor de telescopen in Westerbork. Je hebt nieuwe callibratie- (voor het ijken van meetgegevens – RZ) en storingstechnieken nodig om alle ruis die de antennes opvangen er uit te knippen.”
Als de antennes verzadigd raken met ruis raakt het meetsignaal vervormd. ,,Die verzadiging is nog een groot probleem”, zegt Van der Veen, die tevens in de adviescommissie van Lofar zit. ,,Daardoor kun je op een gegeven moment geen sterren meer zien.” Ook probeert hij het netwerk sneller te maken tot een bandbreedte van twee terabyte.
Geld
Of al dit leuks ook op het wenselijke formaat komt is nog de vraag. In het oorspronkelijke plan zou de overheid met 75 miljoen euro aardgasgeld over de brug moeten komen. De stichting voor astronomisch onderzoek Astron in het Drentse Dwingeloo zou dan voor de overige 75 zorgen. Nu krijgt de stichting 52 miljoen. Dit komt pas in 2010 beschikbaar en is alleen voor de infrastructuur bestemd.
Van der Veen is er weinig positief over. ,,De Amerikanen die in het project vertegenwoordigd waren, reageerden ongelukkig en verbaasd, dat zo’n internationaal project geen onderzoeksgeld krijgt. Een groot deel van de achttien deelnemende instituten zal in de problemen komen, omdat ze ook voor onderzoek op steun hadden gerekend.”
De samenwerking met de Amerikanen is in december opgehouden en het is nog niet duidelijk of ze verder nog deelnemen aan het project. Ze hebben in de woestijn van New Mexico hun eigen proefveldje opgezet. Ook in Australië bestaan nu plannen om een grote Lofar aan te leggen. Gaan zij de Nederlandse Lofar inhalen?
Volgens dr.ir. Mark Bentum van Astron, die het Lofarproject opzet, zal dat niet gebeuren. Wel beaamt hij een deel van de bezwaren van Van der Veen. ,,Er bestaat een kans dat het project kleiner uitvalt, maar we hebben goede hoop dat het niet gebeurt. De 104 miljoen voor de infrastructuur is al bij elkaar. Om alle plannen uit te kunnen voeren, moeten we uitkomen op 148 miljoen. Dat zal van sponsors moeten komen, en er zijn nog wel wat Europese potjes.”
www.lofar.nl . .
Comments are closed.